Συνεπώς, αφορά σε τέχνη η οποία δημιουργείται δυναμικά μπροστά στα μάτια του κοινού, ενώ συχνά, παρ’ότι κάθε έργο διαθέτει μια βασική θεματολογία, μπορεί να συνδιαμορφωθεί με τα μέλη του ακροατηρίου και να αποκτήσει διαφορετική κατεύθυνση.

Συνίσταται σε 5 βασικούς πυλώνες: Τον χρόνο, το χώρο, το σώμα και την παρουσία του καλλιτέχνη και τη σχέση που αυτός καλλιεργεί με το κοινό του, ενώ στόχο έχει την αντίδραση του κοινού, τον σχολιασμό και την κριτική της κοινωνικής πραγματικότητας και των προσωπικών βιωμάτων του καλλιτέχνη.

Φιλοσοφικά, οι καλλιτέχνες που επιδίδονται στο performance art αντλούν έμπνευση από τον κονστρουκτιβισμό, το ρεύμα του Dada και τον φουτουρισμό. Ως εκ τούτου, η παραστατική τέχνη είναι στενά συνυφασμένη με αντιπολεμικές και αντιναζιστικές αφηγήσεις.

3 καλλιτεχνικές δράσεις που νοηματοδότησαν το performance art

Marina Abramovic – Rhythm 0 (1974)

Από τις δημοφιλέστερες καλλιτέχνιδες του κλάδου, η Marina Abramovic στα μέσα της δεκαετίας του ‘70 αποφασίζει να προ(σ)καλέσει το κοινό της σε μια διαφορετική performance art παράσταση, που επρόκειτο να την τοποθετήσει στο επίκεντρο της συζήτησης για τα επόμενα χρόνια.

Τοποθετεί 72 αντικείμενα σε ένα τραπέζι, μεταξύ των οποίων και ένα όπλο, μια σφαίρα, ένα κουζινομάχαιρο, ένα νυστέρι, μέλι, ένα τριαντάφυλλο, μια κάμερα polaroid, φτερά, αλκοόλ, θείο, ένα μετάλλιο, έναν επίδεσμο και μπογιές, και δίνει την άδεια στους εμβρόντητους καλεσμένους της να κάνουν πάνω της ο,τι επιθυμήσουν ή φανταστούν με αυτά. Μάλιστα, επιβεβαιώνει ότι αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη.

Μέχρι το πέρας των 6 ωρών που διήρκησε, η Abramovic έχει φτάσει στα όριά της. Στις πρώτες ώρες, το κοινό είναι τρυφερό μαζί της. Την χαϊδεύει με ένα τριαντάφυλλο και φιλά απαλά το σώμα της.

Όσο η ώρα περνά, οι συμμετέχοντες αρχίζουν να εκδηλώνουν διαφορετικά ένστικτα. Την αρπάζουν βίαια, την παρενοχλούν σεξουαλικά, και το αποκορύφωμα έρχεται όταν κάποιος κρατά το πιστόλι στον κρόταφό της.

Τότε, ξεκινά να συμβαίνει κάτι μαγικό: Μέλη του κοινού, που δεν αντέχουν πια να γίνονται μάρτυρες της κακοποίησης της Marina Abramovic, σχηματίζουν έναν προστατευτικό κύκλο γύρω της.

Το installation τελειώνει με επιτυχία, αφού έχει επιτύχει τον σκοπό του, να απαντήσει δηλαδή στο θεμελιώδες αίνιγμα των ανθρωπίνων ορίων· όχι μόνον των δικών της, αλλά και των σημείων στα οποία μπορεί να φτάσει μια ομάδα ανθρώπων όταν της δοθεί η …ποιητική αδεία.

Sun Yuan & Peng Yu – I Can’t Help Myself (2016)

Το performance art των Sun Yuan και Peng Yu έχει θεωρηθεί μια μεταμορφωτική εμπειρία από το κοινό.

Στο installation I Can’t Help Myself, ένα ρομπότ χρησιμοποιεί το μοναδικό του χέρι για να περιορίσει το πορφυρό υγρό που αναβλύζει από μέσα του. Όσο, όμως, περισσότερο καθαρίζει τον χώρο του, τόσο περισσότερο γίνεται και το υγρό, μέχρι που φτάνει στο σημείο να μην είναι σε θέση να βοηθήσει τον εαυτό του.

Τελικά, μην μπορώντας ούτε να σταματήσει, καταλήγει να λερώνει χειρότερα το πάτωμα, μέχρι που βαθυκόκκινες πινελιές βάφουν τους διάφανους ακρυλικούς τοίχους του δωματίου στο μουσείο Guggenheim.

Εξαντλημένο, πια, ξεκινά να επιβραδύνει έως ότου οι καλλιτέχνες να αποφασίσουν, μόλις το 2019, να το λυτρώσουν, βγάζοντάς το από την πρίζα.

Οι συνδηλώσεις αυτού του έργου είναι ποικίλες, καθώς επιδέχεται διαφορετικών νοημάτων, ανάλογα με το ζευγάρι ματιών που το ερμηνεύει.

Μεταξύ άλλων, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το I Can’t Help Myself συμβολίζει τον σύγχρονο άνθρωπο στο περικείμενο της αποξένωσης και της υπερπροσπάθειας, της μοναξιάς και της καταναγκαστικής παραγωγικότητας.

Το ρομπότ υπήρξε ένας σύγχρονος Σίσυφος, μια προσωπικότητα καταδικασμένη να κουβαλά έναν βράχο μέχρι την κορυφή ενός βουνού, όπου, μην καταφέρνοντας να φτάσει ποτέ, αναγκάζεται να επιστρέφει ξανά και ξανά για να μεταφέρει αυτόν τον ίδιο βράχο από τους πρόποδες.

Hermann Nitsch – 6-day-play (1998)

Ο Hermann Nitsch ανήκε σε μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση καλλιτεχνών στον ευρύτερο χώρο του performance art, στο ρεύμα που ονομάστηκε Βιεννέζικος Αξιονισμός (Viennese Actionism).

Σαν κίνημα, εξέφρασε την αντίρρησή του στις αυταρχικές πολιτικές της μεταπολεμικής Αυστρίας, με καλλιτέχνες οι οποίοι πραγματοποίησαν προκλητικές και, κάποιες φορές, παράνομες παραστάσεις, για να μεταδώσουν συμβολικά και επιτελεστικά τις ιδέες τους.

Στο 6-day-play που πραγματοποίησε στο κάστρο Prinzendorf (του οποίου και ήταν ιδιοκτήτης), έστησε έναν οπτικοακουστικό παγανιστικό εορτασμό της ύπαρξης του Ανθρώπου. Η μορφή του παραλληλίστηκε με Διονυσιακό μυστήριο, με τους Αυστριακούς συντηρητικούς να εγείρουν αντιδράσεις που έφτασαν σε σημείο απειλών για τη ζωή του σκηνοθέτη και του κοινού.

Η αρχή του δημιουργήματος είναι το αξίωμα ότι ο κόσμος είναι ένα όλον που καλούμαστε να το αποδεχθούμε σε όλες του τις ακραίες εκφάνσεις. Η αποτυχία, ο πόνος, η θυσία και ο σαδομαζοχισμός είναι θεματικές με τις οποίες ο καλλιτέχνης οφείλει να ασχοληθεί, και ίσως, με τα μέσα που διαθέτει, να υπερκεράσει.

Στο εκδραματισμένο δρώμενο που διήρκησε για 6 ημέρες, ο Hermann Nitsch αξιοποίησε πολλούς συμμετέχοντες, και μέσα όπως χρώματα, αίμα και λουλούδια. Μέλη των παρατηρητών αναγκάστηκαν να φύγουν, καθώς το θέαμα για κάποιους ήταν τόσο ιλιγγιώδες, που τους οδήγησε σε σωματικά συμπτώματα δυσανεξίας.

Το 2022 πραγματοποιήθηκε η δεύτερη έκδοση του 6-day-play. Ο ταγός του Αυστριακού performance art ήταν, ήδη, νεκρός, μόλις λίγες μέρες πριν.

Αυτό που κάνει το performance art να ξεχωρίζει από άλλες μορφές τέχνης, είναι ότι δημιουργεί μια δυναμική στη σχέση μεταξύ καλλιτέχνη και κοινού στο εδώ και το τώρα, με τρόπο που δε θυμίζει τίποτα άλλο.

Εσύ θα μπορούσες να αντέξεις μια δράση παραστατικής τέχνης;

Αν βρίσκεσαι και εσύ ανάμεσα σε αυτούς που θέλουν να εξελίξουν αυτήν την ενασχόληση, σε αυτό το άρθρο συγκεντρώσαμε όλα τα βήματα που θα χρειαστείς για να δημιουργήσεις το δικό σου studio φωτογραφίας.

• Σεμινάρια φωτογραφίας

Απαραίτητη κίνηση πριν ξεκινήσεις να φτιάχνεις το δικό σου μικρό studio φωτογραφίας είναι να παρακολουθήσεις κάποια μαθήματα ή σεμινάρια φωτογραφίας ώστε να μάθεις πως θα εξελίξεις αυτήν την τέχνη καλύτερα. Μπορεί να μοιάζει ότι η φωτογραφία είναι μια τέχνη που μαθαίνεται εύκολα σε Do It Yourself συμφραζόμενα, η πραγματικότητα, όμως, απέχει πολύ.

Στα λόγια του Elliott Erwitt, «Η φωτογραφία είναι η τέχνη της παρατήρησης. Σε ένα πολύ μικρό ποσοστό έχει να κάνει με αυτά που βλέπεις, αλλά σε πολύ μεγαλύτερο με τον τρόπο που τα βλέπεις».

Σε αυτή τη διορατική παρατήρηση θα προσέθετα ένα δεύτερο χαρακτηριστικό, το γεγονός ότι η φωτογραφία μοιάζει πολύ -μα, πάρα πολύ- με το σχέδιο: Στο σχέδιο λέμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με το αντικείμενο που προσπαθούμε να αποτυπώσουμε, αλλά με συναίσθημα, σκιές και φως, όπως τα βλέπουμε από το σημείο, νοητικά και χωροταξικά, από το οποίο βρισκόμαστε.

Γι’αυτόν το λόγο ένα σχέδιο δεν είναι ποτέ ίδιο με ένα άλλο, όπως ακριβώς και μια φωτογραφία δεν είναι ποτέ ίδια με μια άλλη.

Μπορείς να βρεις πολλά μαθήματα σε ερασιτεχνικούς συλλόγους που ασχολούνται με τη φωτογραφία ή με μια online αναζήτηση να αγοράσεις έναν κύκλο μαθημάτων που θα σου εξηγήσουν τις βασικές αρχές της φωτογραφίας, όπως τη λειτουργία των φακών, τη λήψη φωτογραφιών, την ιστορία της φωτογραφίας και πολλά άλλα τα οποία θα σε βοηθήσουν να εξελιχθείς σε αυτό το πλαίσιο.

• Αγορά εξοπλισμού

Η αγορά εξοπλισμού θα πρέπει να συνδυαστεί με την παρακολούθηση των μαθημάτων καθώς πολλοί σύλλογοι διοργανώνουν εκδρομές και οδοιπορικά με στόχο την πρακτική εξάσκηση. Μπορείς να κάνεις μια έρευνα στο διαδίκτυο ή να συμβουλευθείς επαγγελματίες φωτογράφους ή ακόμη και δασκάλους φωτογραφίας για την φωτογραφική κάμερα που θα αγοράσεις.

Καθώς πρόκειται για μια κοστοβόρα αγορά, μπορείς να αγοράσεις μεταχειρισμένο εξοπλισμό και να τον ανανεώσεις με περιφερειακά αντικείμενα όπως φακούς, θήκες, ανταλλακτικές μπαταρίες και άλλα είδη που θα χρειαστείς στην συνέχεια.

• Δημιούργησε ένα studio φωτογραφίας

Αν διαθέτεις έναν χώρο στο σπίτι σου όπου θέλεις να τον μετατρέψεις σε studio φωτογραφίας θα πρέπει να επιλέξεις πολύ προσεχτικά τον φωτισμό, τα χρώματα και τα φωτιστικά τοίχου όπως οι λάμπες Led https://desikos.gr/el/lamptires/lamptires-led που θα διαλέξεις. Στα καταστήματα με ηλεκτρολογικό εξοπλισμό θα βρεις μια μεγάλη γκάμα για να επιλέξεις τους λαμπτήρες και τα φωτιστικά του χώρου αλλά και άλλο διακοπτικό υλικό όπως τους διακόπτες Legrand.

Τα χρώματα στον τοίχο και σε όλον τον χώρο θα πρέπει να κυμαίνονται αυστηρά σε λευκό χρώμα ώστε να υπάρχει ανοιχτό φόντο για την επεξεργασία των φωτογραφιών ή ακόμη και για την αποτύπωση αυτών. Ακόμη και τα έπιπλα που θα επιλέξεις για τον χώρο σου θα πρέπει να είναι σε ανοιχτό χρώμα ξύλου ή λευκό χρώμα ώστε να δημιουργηθεί ένα ομοιόμορφο αποτέλεσμα.

Αν απευθυνθείς σε έναν επαγγελματία φωτογράφο θα σε συμβουλεύσει πως ο επαγγελματικός φωτισμός εσωτερικού χώρου είναι ο πιο σημαντικός στην κατασκευή ενός studio φωτογραφίας. Θα πρέπει να επιλέξεις πολύ προσεχτικά τον φωτισμό και τους λαμπτήρες που θα βάλεις μέσα στο studio φωτογραφίας καθώς μπορεί να αλλοιώσει σημαντικά το τελικό αποτέλεσμα.

Ακόμη, θα πρέπει να επενδύσεις σε μια καλή οθόνη και ένα πρόγραμμα επεξεργασίας φωτογραφιών ώστε να μπορείς να επεξεργαστείς τις φωτογραφίες σου και να δημιουργήσεις ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα.

Ο κόσμος της φωτογραφίας είναι υπέροχος και στην σημερινή εποχή μπορείς να επιλέξεις πολλούς τρόπους για να τον κατακτήσεις.

Παρακολουθείς ένα Master Class με τη Μαρία Κάλλας

Ο τίτλος του έργου δεν είναι τυχαίος. Ένα πράγμα σου ξεκαθαρίζει η Μαρία Κάλλας που σε κοιτά επιβλητικά από τη σκηνή, με ένα βλέμμα που σε ισοπεδώνει. Βρίσκεσαι στο μάθημα.

Παρακολουθείς ένα Master Class. Τι περίμενες; Να τη δεις να τραγουδά; Αυτές είναι οι ερωτήσεις με τις οποίες εισάγεσαι στο έργο που δεν είναι έργο, αλλά κατάθεση αναμνήσεων και ψυχής.

Οι υπόλοιποι χαρακτήρες μιλούν, αλλά δεν ακούγονται. Ο λόγος που κυριαρχεί στο έργο –που σχεδόν καταδυναστεύει τους χαρακτήρες, τη σκηνή, τους θεατές, τα πάντα– είναι ένας. Είναι ο λόγος της Κάλλας. Οι σπουδαστές τραγουδούν συγκλονιστικές άριες κι όμως είναι σχεδόν σαν να σβήνουν.

Λειτουργούν περίπου σαν μέρος του «σκηνικού». Δεν υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με το πού πρέπει να στρέψεις την προσοχή σου. Το βλέμμα σου δεν ξεστρατίζει από τον πυρήνα – την Κάλλας. Το κείμενο, λοιπόν, είναι κάτι πιο κοντά σε μονόλογο.

Το έργο του Terrence McNally

Το έργο Master Class του Terrence McNally (Αμερικανός συγγραφέας) βασίστηκε σε ένα σεμινάριο που έκανε η Μαρία Κάλλας στη Μουσική Σχολή Τζούλιαρντ στη Νέα Υόρκη, τη δεκαετία του ’70. Το έργο έχει παρουσιαστεί μεταξύ άλλων και στο Μπρόντγουεϊ κι έχει λάβει διθυραμβικές κριτικές από κοινό και κριτικούς. Στην Ελλάδα παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1997-1998 σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη, με την Κάτια Δανδουλάκη να υποδύεται την Κάλλας.

Μέσα από το έργο εντοπίζεις την Κάλλας στην περίοδο που η σταδιακή πτώση της έχει ξεκινήσει πια. Τα προβλήματα με τη φωνή της έχουν αρχίσει να γίνονται εμφανή.

Σε περιπαίζει και λίγο. Ετοιμάζεται να δείξει στη σπουδάστρια «πώς θα το έκανε εκείνη», ορθώνεται, τα φώτα χαμηλώνουν, σκέφτεσαι: «Αυτό είναι, θα τραγουδήσει». Και σταματά. Δεν λέει ούτε μισή νότα. Σου ξεκαθαρίζει πως δεν θα τραγουδήσει και σου μεταδίδει την αίσθηση πως δεν θέλει. Αλλά στην πραγματικότητα δεν μπορεί πια.

Η Μαρία Κάλλας της Μαρίας Ναυπλιώτου

Η Μαρία Ναυπλιώτου απογειώνει τον ρόλο της Κάλλας σε βαθμό που παύει να είναι πια απλώς ένας ρόλος. Γίνεται η ίδια, μέσω της φωνής και της κινησιολογίας της, Κάλλας. Και άλλοτε γίνεται Ωνάσης και Μενεγκίνι για να σου μεταφέρει τα λόγια τους.

Άλλοτε μαζεύεται στη γωνιά της, ο φωτισμός χαμηλώνει και εκείνη μουρμουρίζει, σαν σε παραλήρημα ενός τρελού ή σαν να γκρινιάζει, τα όσα σκέφτεται, τα όσα έχει περάσει· όσα δεν θα έλεγε ποτέ στους μαθητές της. Όσα δεν θα έλεγε ποτέ σε εμάς, αλλά έχει τύχει να είμαστε εκεί και να παρακολουθούμε αυτήν την απόπειρα να ψυχαναλύσει τον εαυτό της.

Η Ναυπλιώτου δεν χάνει ανάσα. Ούτε μειώνει τον ρυθμό της, αλλά ούτε και την ένταση της φωνής της την οποία χειρίζεται σαν καλά κουρδισμένο όργανο. Η Κάλλας της είναι μια απαιτητική ντίβα, αλλά εύθραυστη. Μιλά σκληρά στους σπουδαστές επειδή ήταν και εκείνη σκληρή με τον εαυτό της. Επειδή τίποτα δεν της χαρίστηκε.

Δεν έχει την υπομονή να τους παρακολουθεί να κατακρεουργούν τις άριες που λατρεύει ή να μην κατανοούν τι, πώς και γιατί τραγουδούν. Ταυτόχρονα θέλει να είναι μεταδοτική. Αλλά καταλήγει να μεταδίδει την Κάλλας. Και, όπως λέει και η ίδια, κανείς δεν μπόρεσε ποτέ να τραγουδήσει όπως η Μαρία Κάλλας. Μονάχα η Μαρία Καλογεροπούλου, όπως ήταν το αληθινό της όνομα.

Μια γυναίκα που δεν αγαπήθηκε ποτέ

Η Μαρία Κάλλας αγάπησε την όπερα. Ήθελε να αγαπήσει και να αγαπηθεί και στη ζωή της. Η ανάγκη της είναι εμφανής και ταυτόχρονα συγκλονίζει. Γιατί ήταν μια γυναίκα που αγαπήθηκε από το κοινό της (αν και ορισμένες φορές ούτε καν το κοινό δεν ήταν υπέρ της), αλλά δεν αγαπήθηκε ποτέ πραγματικά στην προσωπική της ζωή. Η Ναυπλιώτου μεταφέρει με τρομερή ένταση το πόσο οι άνθρωποι γύρω της τής ράγισαν την καρδιά. Από την ίδια της την οικογένεια, μέχρι και τον Ωνάση.

Παράλληλα, σου μεταδίδει τη σταθερή ανησυχία του καλλιτέχνη. Την ανάγκη του για το χειροκρότημα και την αποδοχή του κόσμου. Η Μαρία Κάλλας βροντοφωνάζει πως δεν την ενδιαφέρει τι λένε οι άλλοι για εκείνη. Αλλά θέλει το χειροκρότημά τους. Αγαπά και μισεί το κοινό. Θέλει να το υποτάξει, γιατί είναι ο εχθρός και το θέατρο είναι μια πάλη.

Σου τονίζει πως όταν τραγουδά δεν είναι χοντρή, ούτε άσχημη, ούτε η γυναίκα ενός γέρου. Είναι η Κάλλας. Όλα όσα ήθελε να γίνει.

Οι εξαιρετικές σοπράνο, Εύα Γαλογαύρου και Λητώ Μεσσήνη, ο τενόρος, Γιώργος Φλωράτος και ο πιανίστας, Πέτρος Μπούρας, πλαισιώνουν άρτια, με τις υπέροχες ερμηνείες τους, την Μαρία Ναυπλιώτου. Η σκηνοθεσία του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου δεν αφήνει το θεατή να κουραστεί, αλλά ούτε και να ξαποστάσει.

Το έργο σε απορροφά, σε παρασέρνει και καταλήγεις να παρακολουθείς μαγεμένος. Οι έξυπνες εναλλαγές του φωτισμού και η άμεση επαφή του έργου με τους θεατές είναι κομβικά στοιχεία που συμβάλλουν σε αυτό.

Αξίζει να δεις αυτήν την παράσταση, όχι για να μάθεις ποια ήταν η Μαρία Κάλλας. Αυτό, πάνω κάτω, το ξέρεις ήδη. Αξίζει να τη δεις για αφήσεις την Κάλλας να σου πει ποια ήταν η Μαρία Καλογεροπούλου. Πώς αντιλαμβανόταν και αντιμετώπιζε την τέχνη της. Και μέσα από αυτήν, τον ίδιο της τον εαυτό.

Όμως, ας αρχίσουμε από τα βασικά.

Τι οδήγησε το Συμβούλιο στην απόφαση

Τι ήταν αυτό που οδήγησε το Συμβούλιο στην απόφαση να δημιουργήσει έναν τέτοιο λογαριασμό για τα μουσεία της Βιέννης; Λοιπόν, φαίνεται πως μουσεία όπως το Albertina και το Leopold έχουν αντιμετωπίσει στο παρελθόν, και συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν, προβλήματα με τη δημοσίευση ορισμένων έργων στα social media. Συγκεκριμένα, τα έργα που έχουν να κάνουν με γυμνά σώματα λογοκρίνονται από τις πλατφόρμες.

Ο λογαριασμός του Albertina στο TikTok μπήκε σε αναστολή και έπειτα μπλοκαρίστηκε επειδή ανέβασε έργα του Ιάπωνα φωτογράφου Nobuyoshi Araki. Αντίστοιχα, το 2019 το Instagram έκρινε ότι ένας πίνακας του Rubens δεν συμμορφωνόταν με τους κανόνες της κοινότητας οι οποίοι απαγορεύουν κάθε είδους γυμνό.

Αλλά τα social media δεν τα έχουν βάλει μόνο με τα μουσεία της Βιέννης. Το Instagram αφαίρεσε και φωτογραφίες μιας έκθεσης που αναρτήθηκαν από το Boston’s Museum of Fine Arts, το 2017, για τον ίδιο λόγο. Το 2011, το Facebook απενεργοποίησε το λογαριασμό του καθηγητή Frédéric Durand-Baïssas επειδή πόσταρε μια φωτογραφία του πίνακα L’Origine du Monde (The Origin of the World) του Gustave Courbet (μια πολύ κοντινή παρουσίαση του αιδοίου και της κοιλιάς μιας ξαπλωμένης γυναίκας). Και υπάρχουν πολλές ακόμη αντίστοιχες περιπτώσεις.

Τα μουσεία της Βιέννης αντιστέκονται

Με την απόφαση του Συμβουλίου, τα μουσεία της Βιέννης αντιστέκονται απέναντι στη λογοκρισία που επιβάλλουν τα social media στην τέχνη. Εξάλλου, η Βιέννη φιλοξενεί καλλιτέχνες (όπως οι Egon Schiele and Koloman Moser) που αμφισβήτησαν τα όρια του τι θεωρείτο αποδεκτό στην εποχή τους. Με τη σειρά τους, τα μουσεία της Βιέννης αμφισβητούν τα όρια που θέτουν τα social media, αναδεικνύοντας το πρόσωπο μιας προοδευτικής Βιέννης.

Το OnlyFans, όντας μια πλατφόρμα που δεν θέτει περιορισμούς στο περιεχόμενο που μπορούν οι χρήστες να δημοσιεύσουν, αποτέλεσε το κατάλληλο εργαλείο για αυτό. Βέβαια, ακόμη και το OnlyFans ανακοίνωσε ότι θα απαγόρευε το σεξουαλικό περιεχόμενο. Μια ανακοίνωση που ανακάλεσε, μετά από το ξέσπασμα των χρηστών.

Σε κάθε περίπτωση, όπως αναφέρει η Helena Hartlauer, μια εκπρόσωπος του Συμβουλίου, τα πολιτιστικά ιδρύματα της πόλης αδυνατούν σχεδόν απόλυτα να χρησιμοποιήσουν έργα τέχνης με γυμνό για προωθητικές ενέργειες. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά τα έργα είναι εικονικά αριστουργήματα τα οποία δεν είναι δυνατόν να μην προωθούνται.

Αυτή η προβληματική σχέση των social media με την τέχνη, ανοίγει έναν τεράστιο και πολύ σημαντικό διάλογο.

Περί λογοκρισίας

Η λογοκρισία στην τέχνη δεν είναι κάτι καινούργιο. Υπήρχε ήδη από όταν η Καθολική Εκκλησία προσπαθούσε να κάνει πλύση εγκεφάλου στους πιστούς της. Το πρόβλημα είναι το ποιος τελικά θέτει τα όρια του τι είναι επιτρεπτό σήμερα.

Στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, ο αλγόριθμος καθορίζει τι παραβιάζει τους κανόνες, προτού υπάρξει ανθρώπινη παρέμβαση. Προφανώς, ο αλγόριθμος δεν μπορεί να ξεχωρίσει τι είναι τέχνη και τι όχι, αλλά το πρόβλημα δεν είναι μόνο αυτό.

Ακόμη και αν αναγνωριστεί κάτι ως τέχνη, διαγράφεται. Άρα, προκύπτει ένα άλλο μεγάλο ζήτημα το οποίο είναι ότι τα social media έχουν τον απόλυτο έλεγχο. Όλοι είναι στα social media. Επομένως, δεν γίνεται να μην τα χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες, τα ιδρύματα και όλοι γενικά για διαφήμιση.

Αλλά έτσι όπως έχει διαμορφωθεί το τοπίο, οι καλλιτέχνες θα αρχίσουν στο τέλος να αυτολογοκρίνονται για να μπορούν να προωθήσουν τη δουλειά τους. Κάτι που, φυσικά, δεν είναι πραγματική καλλιτεχνική έκφραση.

Ένας προβληματισμός

Είναι πολύ θετικό που βρέθηκε μια λύση για τα μουσεία της Βιέννης. Εντούτοις, προσωπικά προβληματίζομαι και λίγο. Είναι πράγματι το OnlyFans η κατάλληλη πλατφόρμα για όλα αυτά;

Παρά το γεγονός ότι δεν δημιουργήθηκε για να φιλοξενήσει αποκλειστικά πορνογραφικό περιεχόμενο, αυτός είναι ο λόγος που η δημοφιλία του αυξήθηκε ραγδαία. Είναι αυτό το κατάλληλο περιβάλλον για να φιλοξενήσει έργα μεγάλων καλλιτεχνών;

Είναι πολύ συντηρητική αυτή η σκέψη; Ότι ενδεχομένως η εξύψωση (ή η ρεαλιστική και ωμή απεικόνιση) του ανθρώπινου σώματος μέσω της τέχνης δεν θα ταίριαζε δίπλα από ένα συγκεκριμένο είδος περιεχομένου στο OnlyFans; Μπορεί και να είναι υπερβολικά συντηρητική.

Από την άλλη πλευρά, η τέχνη πρέπει να προβληθεί. Με κάθε μέσο. Χωρίς περιορισμούς. Να φωνάζει για να ακουστεί. Συνεπώς, αν χρειάζεται το OnlyFans για να εξασφαλιστεί η ελευθερία της έκφρασης, η ίση προβολή και η ίση πρόσβαση στην τέχνη, ας είναι.

Σκοπός του Όλαφουρ Ελίασον είναι να δώσει στους ανθρώπους να καταλάβουν ότι η κλιματική αλλαγή αφορά πρώτα την ύπαρξη του ανθρώπινου είδους και μετά τον πλανήτη. Αδιαφορώντας για τον πλανήτη, ουσιαστικά βάζουμε ημερομηνία λήξης στην ανθρώπινη φυλή. Είναι ευθύνη του ανθρώπου να διασωθεί και πρέπει να το κατανοήσει όσο πιο σύντομα γίνεται. Τα υλικά που χρησιμοποιεί είναι το νερό, ο πάγος, το φως και υλικά από τη γη.

Τα projects του Όλαφουρ Ελίασον

Έργα του έχουν φιλοξενηθεί στην Tate Modern του Λονδίνου, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, στη γκαλερί Serpentine του Λονδίνου, στις Βερσαλλίες, στην Μπιενάλε της Βενετίας και σε πολλά άλλα διάσημα μουσεία του κόσμου. Τα έργα του πάντα προκαλούν εντύπωση για το μήνυμα που θέλουν να περάσουν. Το 2003 στην Tate Modern, παρουσίασε το Weather Project που συνολικά συγκέντρωσε 2 εκατομμύρια επισκέπτες. Τελευταία μεγάλη έκθεση ήταν πάλι στην Tate Modern, το 2019, με το όνομα «In Real Life».

Πολλές φορές κάνει εκθέσεις σε εξωτερικούς χώρους. Μερικά από τα πιο γνωστά έργα του σε τέτοιες εκδηλώσεις είναι το Green River, το New York City Waterfalls, και το Cirkelbroen. Ένα ηχηρό μήνυμα, με το δικό του πάντα τρόπο, θέλησε ο Όλαφουρ Ελίασον να περάσει στο Παρίσι, το 2015. Σε συνεργασία με τον γεωλόγο Ρίζινγκ Μίνικ, μετέφεραν από τη Γροιλανδία στην πλατεία Pantheon 12 κομμάτια πάγου, που το κάθε ένα ζύγιζε 10 τόνους. Αυτά σχημάτισαν ένα ρολόι, το Ice Watch Paris, περνώντας το μήνυμα ότι ο χρόνος μας για να αναλάβουμε δράση λιγοστεύει.

Ένα δείγμα από την έκθεση «Life» στο Fondation Beyeler της Ελβετίας, που έλαβε χώρα το 2021, μπορεί να δει κανείς στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος. Είναι μάλιστα και διαδραστική και περιλαμβάνει ένα σύντομο βίντεο από τον Όλαφουρ Ελίασον που εξηγεί το έργο και το σκεπτικό του. Η επίσκεψη στην ιστοσελίδα γίνεται ακόμα καλύτερη, αφού υπάρχει και ένα podcast με τον καλλιτέχνη.

Δείγματα έργων του Όλαφουρ Ελίασον

Δεν υπάρχουν πόρτες που να εμποδίζουν την είσοδο στο κοινό και είναι ανοιχτό μέρα και νύχτα. Για τη συγκεκριμένη έκθεση, και προκειμένου να περάσει καλύτερα το μήνυμα που θέλει, ο καλλιτέχνης αφαίρεσε τζάμια και παράθυρα από τις εγκαταστάσεις του Beyeler.

Σκοπός του είναι ενώσει το κοινό με το περιβάλλον και την έκθεση, να υπάρξουν όλοι αρμονικά και να μπει ως βάση για να κάνουν πράξη οι άνθρωποι την συνύπαρξη με το περιβάλλον. Το νερό αλλάζει χρώμα ανάλογα με το φως της μέρας και γίνεται φωτεινό πράσινο τη μέρα και με φλούο αποχρώσεις τη νύχτα.

Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί της έκθεσης όπως τα φυτά, αναπτύσσονται τόσο τη μέρα όσο και τη νύχτα. Τέλος, οι επισκέπτες της ιστοσελίδας μπορούσαν, για όσο καιρό διήρκεσε η έκθεση, να έχουν συνεχώς πρόσβαση στην εικόνα του χώρου με τη μορφή live streaming.

Άλλες εκθέσεις του το 2021 ήταν η «Your ocular relief, στη Tanya Bonakdar Gallery στη Νέα Υόρκη και η «In Real Life», στο Μουσείο Gugghenheim στο Μπιλμπάο της Ισπανίας.

Η έδρα του Όλαφουρ Ελίασον είναι στο Βερολίνο ενώ περνάει και χρόνο στην Κοπεγχάγη. Στη γερμανική πόλη διδάσκει και οργανώνει διάφορα workshops. Οι συνεργάτες του στο εργαστήριο του, Studio Olafur Eliasson, είναι πάνω από 90 και προέρχονται από διάφορα επαγγελματικά φάσματα.

Ξυλουργοί, αρχιτέκτονες, μαθηματικοί, προγραμματιστές, ψυχολόγοι και άλλα. Η ομάδα του βοηθάει επίσης στο να μεταφέρεται η τέχνη του σε digital και print επικοινωνία. Έχει υπάρξει επίσης, καθηγητής στο Berlin University of Arts.

Με τέτοιους καλλιτέχνες, το περιβάλλον μας έχει κάποιες πιθανότητες να επιβιώσει, αφού όλοι μας αρχίσουμε να το προσέχουμε περισσότερο.

Η διαδρομή προς την Επίδαυρο

Το ταξίδι ξεκίνησε από το Ναύπλιο, που είναι αγαπημένος προορισμός. Λίγο μετά τη βουτιά και με ροδαλό χρώμα στους ώμους, έκανα τη διαδρομή παρέα με τον ήλιο που βουτούσε στη θάλασσα για να ξεκουραστεί και να δώσει τη θέση του στο φεγγάρι. Εύκολη πρόσβαση, άνετο πάρκινγκ και γενικά μια αίσθηση γιορτής. Είχα πάρει την βεντάλια μαζί μου για κάθε περίπτωση και πολύ σύντομα ήμουν στη θέση μου περιμένοντας να αρχίσει η παράσταση.

Η παράσταση

Τα φώτα έσβησαν στην ώρα τους και εμφανίστηκε η Λένα Παπαληγούρα ως Ιφιγένεια. Εκπληκτική, άμεση και χωρίς να κάνει over-acting, κάτι που μπορεί να συναντήσεις συχνά στο θέατρο και δη στην Επίδαυρο. Ο Πυγμαλίωνας Δαδακαρίδης, ο Νίκος Ψαράς, ο Μιχάλης Σαράντης, όλοι έδωσαν τον καλύτερό τους εαυτό.

Η Ιφιγένεια στην Επίδαυρο έχει απλό κείμενο για να δίνει χώρο στο συναίσθημα να αναπτυχθεί. Πολλές φορές σφίχτηκε η καρδιά μου, μπήκα στη θέση των ηρώων, ταξίδεψα με τον εκφραστικό Χορό. Ήρεμη σκηνοθεσία από τον Γιώργο Νανούρη, που γέμιζε τη σκηνή του θεάτρου χωρίς όμως ένταση και υπερβολή.

Η Χάρις Αλεξίου εμφανίστηκε προς το τέλος της παράστασης, εκεί που είχαν αρχίσει οι θεατές να πιάνονται, να ψάχνουν να βρουν πώς θα κάτσουν πιο άνετα και να κοιτάνε το κινητό τους. Μόλις ακούστηκε η φωνή της, ηρέμησαν όλοι. Γαλήνια, σαν πραγματική θεά, μέσα στο λευκό της κοστούμι, όλοι σιώπησαν για να την ακούσουν.

Ο ύμνος στην αδερφική αγάπη έβαλε νομίζω όλους τους θεατές στη διαδικασία να αναθεωρήσουν τις δικές τους σχέσεις και να βρουν νέα νοήματα.

Η Ιφιγένεια η εν Ταύροις του Ευριπίδη, θα μπορούσε να αποδοθεί με δεκάδες τρόπους. Αυτή η ομάδα έδωσε στο κοινό μια άμεση και ουσιαστική προσέγγιση που άφησε κάθε θεατή ικανοποιημένο. Για άλλους ένα κοσμικό event, μια αφορμή για μια μίνι απόδραση, μια επίσκεψη στο Αρχαίο Θέατρο, όλοι όμως αναγνώρισαν την Ιφιγένεια στην Επίδαυρο ως μία από τις καλύτερες παραστάσεις.

Ως μη ειδική στο θέατρο, αυτό ακριβώς περιμένω από μια παράσταση στην Επίδαυρο. Σεβασμό στο κείμενο και ερμηνείες χωρίς υπερβολές. Θέλω να βλέπω πολλά και να καταλαβαίνω περισσότερα. Να ακούω με την καρδιά και να μην προσπαθώ να μεταφράσω τα λεγόμενα. Σε ένα θέατρο με τόσο μεγάλη χωρητικότητα, μια παράσταση πρέπει να είναι προσιτή σε όλους. Γι’ αυτό αγάπησα την Ιφιγένεια στην Επίδαυρο, γι’ αυτό εκτίμησα ακόμα περισσότερο τον σκηνοθέτη και τους ηθοποιούς.

Ζητούμενο δεν είναι να γίνει η πιο περίτεχνη παράσταση, με δύσκολο κείμενο, μεγάλες σιωπές, εκρήξεις και έντονες κινήσεις. Για να βάλω κιόλας και μια πιο ανάλαφρη πινελιά στο άρθρο, έχει ζέστη, σκαρφαλώνω στο θέατρο για να φτάσω στη θέση μου, θέλω να δω κάτι απλό και όμορφο. Να το κατανοήσω, να τιμήσω τον αρχαίο συγγραφέα και στην επιστροφή να πιω ένα κρασί και να αναλύσω την παράσταση.

Στο δρόμο της επιστροφής προς το αυτοκίνητο, ο κόσμος έδειχνε χαλαρός και είχε μόνο θετικά σχόλια να κάνει για την παράσταση. Ο κάθε ένας είχε να πει κάτι διαφορετικό που τον εντυπωσίασε: Η Αλεξίου, η σκηνοθεσία, ένα απόσπασμα από το διάλογο, ο Σαράντης.

Κάπως έτσι κάτω από τα αστέρια και μέσα στα πεύκα, ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής. Η δεύτερη φορά στην Επίδαυρο ήταν πολύ καλύτερη, τόσο που δεν ξέρω αν θα περάσω τόσο καλά ξανά. Σίγουρα θα το προσπαθήσω!

Αναφερόμαστε, φυσικά, στην Αρτεμισία Τζεντιλέσκι η οποία, παρά τις τραυματικές εμπειρίες της ζωής της, δημιούργησε συγκλονιστικά έργα τέχνης, σε μια εποχή που οι Ακαδημίες ζωγραφικής δεν είχαν καμία θέση στο εσωτερικό τους για τις γυναίκες.

Ας μάθουμε, όμως, λίγα περισσότερα σχετικά με αυτήν τη δυναμική προσωπικότητα.

Σχετικά με τη ζωή και την τέχνη της Αρτεμισίας

1. Η αρχή

Η Αρτεμισία γεννήθηκε το 1593 στη Ρώμη. Ήταν κόρη του ζωγράφου Οράτσιο ο οποίος ήταν φίλος του Καραβάτζιο και επηρεάστηκε σημαντικά από αυτόν, όπως άλλωστε και η ίδια. Είναι πιθανό πως συνάντησε αρκετές φορές τον Καραβάτζιο, όσο ήταν ακόμη μικρή.

Το ταλέντο της στη ζωγραφική άρχισε να φανερώνεται από πολύ νωρίς και το πρώτο γνωστό της έργο είναι το «Η Σουζάνα και οι Γέροντες» (1610). Το συγκεκριμένο έργο παρουσιάζει μια θεματική που χρησιμοποιούνταν πολύ συχνά από άλλους ζωγράφους.

Πρόκειται για ένα γνωστό βιβλικό θέμα· την ιστορία της ευσεβούς Σουζάνας που κάνει μπάνιο στον κήπο του σπιτιού της και των δύο γερόντων που την κατασκοπεύουν και ύστερα την εκβιάζουν για να ικανοποιήσουν τις ορέξεις τους. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον τρόπο με τον οποίο άλλοι καλλιτέχνες απέδιδαν το συγκεκριμένο θέμα, η Αρτεμισία δίνει στη Σουζάνα πολύ ξεκάθαρα συναισθήματα.

Οι δύο γέροντες την παρενοχλούν και εκείνη συστρέφεται και απλώνει το χέρι της σαν να θέλει να προστατευθεί από το βλέμμα τους και να τους απομακρύνει· δεν εκφράζει οποιαδήποτε υποβόσκουσα ερωτική διάθεση. Η αποστροφή και η αγωνία φανερώνονται στο πρόσωπο της γυναίκας και στη στάση του σώματός της.

2. Ένα τραγικό συμβάν

Προκειμένου ο πατέρας της να τη βοηθήσει να αναπτύξει περισσότερο την τέχνη της, προσέλαβε τον Αγκοστίνο Τάσι, έναν συνάδελφο ζωγράφο, ο οποίος θα δίδασκε την Αρτεμισία. Το 1611, στα 18 της χρόνια, ο Τάσι την βίασε. Στη συνέχεια, υποσχέθηκε πως θα την παντρευόταν.

Όταν δεν τήρησε την υπόσχεσή του, ο Οράτσιο τον οδήγησε στο δικαστήριο, το 1612. Όσο ο βιαστής της καθόταν ήσυχος στην αίθουσα του δικαστηρίου, η Αρτεμισία υποβαλλόταν σε ένα «ελαφρύ» βασανιστήριο το οποίο λεγόταν sibille. Έδεσαν σχοινιά γύρω από τα δάχτυλά της τα οποία έσφιγγαν όλο και περισσότερο (το σφίξιμο μπορούσε να φτάσει σημείο να σπάσει τα δάχτυλα και επομένως η λέξη «ελαφρύ» χρησιμοποιείται εδώ εντελώς ειρωνικά).

Βλέπετε, ο δικαστής έπρεπε να είναι σίγουρος πως η Αρτεμισία έλεγε την αλήθεια για τον βιασμό της. Εντέλει, η ενοχή του Τάσι αποδείχθηκε και τον εξόρισαν από τη Ρώμη. Ωστόσο, η ποινή φαίνεται πως δεν εκτίθηκε ποτέ, καθώς ο Τάσι απολάμβανε την προστασία του Πάπα. 

3. Μεταγενέστερο έργο (και η επιρροή από τον Καραβάτζιο)

Στους πίνακές της χρησιμοποιεί την τεχνική του κιαροσκούρο για την οποία ο Καραβάτζιο είναι διάσημος (Τενεμπρισμός). Οι δραματικές φωτοσκιάσεις δίνουν την εντύπωση πως οι μορφές γεννιούνται μέσα από το σκοτάδι, ενώ η αντίθεση που δημιουργεί το φως με τις σκιές φέρνει τις μορφές και τη δράση στο προσκήνιο.

Μια σημαντική παρένθεση: Εκείνην την εποχή, η Καθολική Εκκλησία επιθυμούσε να επικρατήσει μια τέχνη με την οποία οι πιστοί θα μπορούσαν να συνδεθούν συναισθηματικά και η οποία θα ήταν απολύτως κατανοητή (και θα βοηθούσε την Εκκλησία να εδραιώσει και πάλι την κοσμική και θρησκευτική ισχύ της, που είχε πληγεί με τη Μεταρρύθμιση)· που θα προκαλούσε δέος και ευλάβεια στους πιστούς, μέσω δραματικών απεικονίσεων.

Η τέχνη του Καραβάτζιο αμφισβητεί τον Μανιερισμό, ο οποίος έδινε έμφαση στο στυλ και την τεχνική απόδοση της φόρμας (πολλές φορές σε βάρος της απεικονιζόμενης θεματολογίας), οδηγώντας συχνά σε αλλόκοτα και δυσνόητα έργα. Οι μορφές του δεν είναι εξιδανικευμένες και στους πίνακές του επικρατεί ένας σχεδόν αφόρητος ρεαλισμός.

Επομένως, το στυλ του υποστηρίζει την κυρίαρχη αισθητική της εποχής, καθώς ζωγραφίζει βιβλικά θέματα με τρομερά δραματικό τρόπο και με μεγάλη ζωντάνια, φέρνοντας το εκάστοτε θέμα στην εποχή του, με αποτέλεσμα οι πιστοί να μπορούν να το κατανοήσουν καλύτερα. Παράλληλα, ο ακραίος ρεαλισμός του την αμφισβητεί.

Πίσω στην Αρτεμισία

Καθώς το στυλ της έμοιαζε αρκετά με του πατέρα της, αρκετά από τα έργα της αποδίδονταν για καιρό σε εκείνον. Μετά τη δίκη, παντρεύτηκε τον Πιεραντόνιο Στιαττέζι και έφυγε για την Φλωρεντία, όπου άρχισε να αναπτύσσει το προσωπικό της στυλ. Το 1616 έγινε δεκτή στην Ακαδημία των Τεχνών του Σχεδίου της Φλωρεντίας. Ήταν η πρώτη γυναίκα που κατάφερε κάτι τέτοιο. Στη Φλωρεντία συνδέθηκε, επίσης, με την Αυλή των Μεδίκων.

Υπάρχει κάποια αντιμαχία ανάμεσα στους θεωρητικούς για το κατά πόσο ο βιασμός της ήταν η κυρίαρχη επιρροή στα μεταγενέστερα έργα της. Το αποτέλεσμα στους πίνακές της μπορεί να οφειλόταν τόσο σε αυτό το γεγονός, όσο και στις απαιτήσεις των πατρώνων της. Ωστόσο, ο ρεαλισμός στα έργα της είναι αδιαμφισβήτητος.

Ζωγράφιζε συχνά βιβλικές σκηνές και δυναμικές γυναίκες, αναδεικνύοντας την γυναικεία εμπειρία μέσα σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο (στον οποίο έπρεπε και η ίδια να επιβιώσει). Κοιτάζοντας τον πίνακα «Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη», ανατριχιάζουμε σύγκορμοι. Ενδεχομένως το συγκεκριμένο έργο να λειτούργησε και ως μέσο εκδίκησης απέναντι στην αδικία που υπέστη η Αρτεμισία.

Οι επιρροές από τον Καραβάτζιο είναι εμφανείς. Οι έντονες αντιθέσεις ανάμεσα στο φως και τη σκιά επικρατούν στο έργο και τραβούν το βλέμμα στο κέντρο του πίνακα το οποίο σχηματίζεται από το κεφάλι του Ολοφέρνη και τα χέρια των δύο γυναικών.

Οι εκφράσεις των γυναικών είναι αποφασιστικές, ενώ το πρόσωπο του Ολοφέρνη συσπάται. Δημιουργείται τεράστια αντίθεση ανάμεσα στο κόκκινο του αίματος επάνω στο λευκό σεντόνι και ανάμεσα στις σκιές και το χρώμα των φορεμάτων των γυναικών. Η σκηνή είναι άκρως δραματική και απεικονίζει δύο γυναίκες δυνατές και αποφασισμένες να κάνουν αυτό που πρέπει.

Επομένως, παρά την ταραχώδη ζωή της, η Αρτεμισία εδραιώθηκε ως μια εξαιρετικά σημαντική καλλιτέχνιδα. Τα έργα της είναι εντυπωσιακά, άκρως ρεαλιστικά και αποτελούν έμπνευση για τις γυναίκες, ακόμη και σήμερα.

Όταν έμαθα για πρώτη φορά τι συμβαίνει με τα ολογράμματα νεκρών καλλιτεχνών, αυτή η γλυκόπικρη αίσθηση εντάθηκε. Θα εξηγήσω παρακάτω τι εννοώ. Πέρα, όμως, από αυτό, ένιωσα την ψυχούλα μου να φρίττει και λίγο.

Αλλά ας δούμε για αρχή τι γίνεται με τα ολογράμματα, το ρόλο τους στη μουσική βιομηχανία και μερικά από τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από τη χρήση τους.

Τι είναι τα ολογράμματα

Όταν ακούμε τη λέξη «ολογράμματα» μάλλον το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε είναι οι ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Ή αν είσαι σαν εμένα και προτιμάς να χουχουλιάζεις στον καναπέ σου από το να πας οπουδήποτε, μάλλον φαντάζεσαι έναν κόσμο όπου θα μπορείς να στείλεις το ολόγραμμά σου για να βγάλει το φίδι από την τρύπα σε μια σημαντική παρουσίαση, για παράδειγμα.

Ας δούμε τι είναι, λοιπόν, τα ολογράμματα (στο περίπου).

Η «ολογραφία» εφευρέθηκε από τον Dennis Gabor το 1948. Πρόκειται για μια φωτογραφική τεχνική που καταγράφει το σχήμα που παίρνει ένα κύμα φωτός όταν ανακλάται από ένα αντικείμενο. Χρησιμοποιεί, λοιπόν, κύματα φωτός που συμβάλλουν μεταξύ τους ώστε να δημιουργήσει τρισδιάστατες εικόνες.

Μερικοί από τους καλλιτέχνες που «αναστήθηκαν»

1. Ο Tupac εμφανίζεται στο φεστιβάλ Coachella

Και το πλήθος παθαίνει παροξυσμό… Το 2012 ο Tupac βρέθηκε στη σκηνή μαζί με τους Snoop Dogg και Dr. Dre και ράπαρε, συγκλονίζοντας τους θεατές. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που έγινε προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί ένα ολόγραμμα σε μια live συναυλία τέτοιου βεληνεκούς.

Αυτή η συναυλία υπήρξε κομβική για τη μετέπειτα ενσωμάτωση που θα είχαν τα ολογράμματα στη μουσική βιομηχανία. Μετά το πέρας της, οι εταιρείες αντιλήφθηκαν πόσο κερδοφόρα θα μπορούσε να είναι αυτή η πρακτική.

2. Ο Michael Jackson στα Billboard Music Awards του 2014

Σε είδα που αγχώθηκες. Υπήρχε περίπτωση να έλειπε ο Michael από αυτήν την φάση; Χρειάστηκε μισός χρόνος οργάνωσης, χορογραφιών και γυρισμάτων για να δουν οι θεατές τον «Βασιλιά της Ποπ» να χορεύει και να τραγουδά ξανά επάνω στη σκηνή.

3. Ο Elvis και το ντουέτο με την Celine Dion

Το 2007, πριν από τις δύο προηγούμενες «εμφανίσεις», ο «Βασιλιάς του Ροκ» τραγούδησε το If I Can Dream, μαζί με την Celine Dion στο ριάλιτι American Idol. Και αυτή η «εμφάνιση» χρειάστηκε πολλούς μήνες για να οργανωθεί και ξετρέλανε εξίσου το κοινό.

4. Η Audrey Hepburn διαφημίζει την Dove Chocolate

Ναι, καλά κατάλαβες. Η χρήση της εικόνας καλλιτεχνών που έχουν φύγει από τη ζωή δεν είναι μόνο προνόμιο της μουσικής βιομηχανίας. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ολογράμματα, αλλά με μια digital αναπαραγωγή της εικόνας της ηθοποιού με CGI.

Θυμάσαι πόσο σε φρίκαρε η CGI version του Tom Hanks στο Polar Express; Τώρα το θυμάσαι, γιατί το ξέθαψα από το πληγωμένο μας υποσυνείδητο. Αυτή η διαφήμιση μας δημιουργεί μια παρόμοια, παράξενη αίσθηση.
Αυτό που μας συμβαίνει είναι ότι βλέπουμε κάτι το οποίο μοιάζει με άνθρωπο, αλλά σχεδόν δεν είναι. Και αυτό μας κάνει να ανατριχιάζουμε και να αισθανόμαστε άβολα. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως Uncanny Valley.

Τι είναι το Pepper’s Ghost

Τεχνικά, τα ολογράμματα των καλλιτεχνών δεν είναι πραγματικά ολογράμματα, αλλά μια 2D προβολή που απλώς δίνει την αίσθηση ότι είναι σε 3D. Ουσιαστικά, πρόκειται για ένα συνδυασμό οπτικών εφέ με ένα παλιό, μαγικό κόλπο που ονομάζεται Pepper’s Ghost.

Αυτή ήταν η τεχνική που χρησιμοποιήθηκε για το ολόγραμμα του Tupac, ενώ η εταιρεία Base Hologram (που έχει δημιουργήσει το ολόγραμμα της Whitney Houston και της Μαρίας Κάλλας) χρησιμοποιεί άλλες, πιο εξελιγμένες μεθόδους.

Πιο συγκεκριμένα, είναι μια οφθαλμαπάτη που έρχεται από τον 19ο αιώνα, με δημιουργό τον John Henry Pepper. Χρησιμοποιώντας έναν καθρέφτη που γέρνει προς ένα χώρο κάτω από τη σκηνή (τον οποίο οι θεατές δεν βλέπουν), αντικείμενα προβάλλονται στον αέρα στο οπτικό πεδίο του κοινού, ενώ, στην πραγματικότητα, βρίσκονται κάτω, σε αυτόν τον κρυφό χώρο.

Παλαιότερα οι εικόνες των ηθοποιών ήταν τόσο διαφανείς που έμοιαζαν με φαντάσματα, εξού και αυτή η ονομασία. Χάρη στην τεχνολογία του σήμερα, αυτού του είδους οι εικόνες είναι πιο αληθοφανείς από ποτέ.

Why all the fuss λοιπόν;

Εντάξει. Εκτός από τα hibbie-jibbies που μας πιάνουν στο στομάχι, όταν βλέπουμε κάποιον που έχει αποβιώσει να χορεύει και να τραγουδάει στη σκηνή ή να διαφημίζει μια μπάρα σοκολάτας, υπάρχουν και κάποια άλλα, ηθικά κατά βάση, ζητήματα σε όλα τα παραπάνω.

Αρχικά, είναι όντως ένας φόρος τιμής στον καλλιτέχνη η χρήση της εικόνας του με αυτόν τον τρόπο ή είναι απλώς ένα ακόμη μέσο για κερδοφορία; Ο ίδιος θα επιθυμούσε κάτι τέτοιο; Και, τελικά, ποιος έχει το δικαίωμα να δημιουργήσει τα ολογράμματα καλλιτεχνών που δεν βρίσκονται πια στη ζωή;

Στην Αμερική το δικαίωμα επί της εικόνας ενός διάσημου προσώπου περνά, μετά το θάνατό του, στους κληρονόμους του. Επομένως, εφόσον παρθεί η άδεια από την οικογένεια, όλα καλά. Αλλά πόσο ηθική είναι η χρήση της εικόνας του νεκρού σε ολογράμματα, ειδικά όταν υπάρχουν και χρήματα στην εξίσωση;

Και, ακόμη και αν μιλάμε για τα ίδια τους τα παιδιά, πόσο καλά μπορεί να γνωρίζουν τις επιθυμίες των γονιών τους; Η εικόνα των διασήμων μπορεί να χρησιμοποιηθεί με άπειρους τρόπους με τους οποίους οι ίδιοι μπορεί να μην συμφωνούσαν ποτέ, ό,τι και αν ισχυρίζονται οι οικογένειές τους.

Ειδικά τώρα, με όσα συμβαίνουν με τα Deepfakes στο διαδίκτυο (για παράδειγμα, η εικόνα αρκετών διάσημων γυναικών του Χόλιγουντ έχει καταλήξει σε πορνογραφικό υλικό) ο φόβος για το πώς διαχειρίζονται οι άλλοι τις εικόνες μας, ίσως θα έπρεπε να μας είναι λίγο πιο οικείος. Ω ναι, θα μπορούσε να συμβεί και σε εσένα, οπότε, σε παρακαλώ, μην αφήνεις τις φωτογραφίες σου όπου να’ ναι στο διαδίκτυο.

Είναι το ίδιο;

Για μερικούς die-hard fans, συναυλίες όπως αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω είναι μια τέλεια ευκαιρία να απολαύσουν ξανά τον αγαπημένο τους τραγουδιστή στη σκηνή. Αλλά είναι πράγματι το ίδιο; Εδώ υπεισέρχεται αυτή η γλυκόπικρη αίσθηση που ανέφερα παραπάνω ή νοσταλγία, αν θέλεις. Προφανώς και ξέρουμε ότι δεν είναι το ίδιο.

Αυτό που παρακολουθούμε είναι η προβολή μιας εγγραφής που μιμείται τον καλλιτέχνη. Μπορούμε, λοιπόν, να παρακολουθήσουμε μια τέτοια συναυλία με το ίδιο συναίσθημα, με τον ίδιο ενθουσιασμό; Εγώ ξέρω ότι δεν θα μπορούσα.

Καταλήγοντας, θα ήθελα να θέσω τα εξής ερωτήματα. Τελικά, πόσο μας ανήκει στ’ αλήθεια η εικόνα μας; Σε αυτήν την εποχή που όλοι είμαστε συνδεδεμένοι στο Facebook, το Instagram και το Tik-Tok, ποιος εμποδίζει κάποιον από το να πάρει μια σειρά φωτογραφίες και να τις κάνει κανείς δεν ξέρει τι; Είναι το κουμπί της «δημοσίευσης» το όριο της ιδιωτικότητάς μας; Πώς θα μπορούμε μελλοντικά να διακρίνουμε ποια είναι μια πραγματική και ποια μια deepfake εικόνα;

Food for thought.